🎧 Audioverhalen

Ergens boven je hoofd, door de rots heen, liggen de ruïnes van kasteel Valkenburg. Dat is geen toeval. De gangen waar je doorheen loopt, zijn uitgehakt om het te bouwen.

Vanaf ongeveer het jaar 1050 hakten mensen de zachte gele mergel uit deze heuvel, blok voor blok, en droegen die naar boven voor de kasteelmuren. Acht eeuwen lang groeiden de gangen. Samen zijn ze zo'n vijf kilometer lang. Volgens de verhalen gebruikten de ridders ze als geheime vluchtwegen: ongezien het kasteel uit, en dan een belegerend leger in de rug aanvallen.

Rond 1886 stopte de mergelwinning en raakten de gangen in vergetelheid. Maar ze waren toen al vaker een schuilplaats geweest. In 1797, tijdens de Franse bezetting, sloot het bewind van Napoleon de kerken en verbande het priesters die geen trouw aan Frankrijk wilden zweren. Pater Widdershoven richtte diep in deze gangen een geheime kapel in en bleef hier de mis opdragen.

In 1937 werden de gangen herontdekt, net op tijd. In de Tweede Wereldoorlog boden ze onderdak aan Joodse onderduikers, aan families uit het dorp en later aan Amerikaanse soldaten. Kijk onderweg naar de wanden: sommige van die soldaten kerfden hun naam in de mergel.

Het is hier het hele jaar ongeveer twaalf graden, en vochtig. Daarom voelt deze markt zoals hij voelt. Je staat niet onder een tent. Je staat in een groeve die al duizend jaar mensen beschermt.

Kijk eens omhoog naar de bomen. De chalets van deze fair staan onder rijen lindebomen, en die rijen bestaan dankzij een keizer.

In de middeleeuwen stonden er boerderijen aan het Lange Voorhout. Toen vestigden de graven van Holland hun bestuur in Den Haag, en vanaf de veertiende eeuw bouwden edelen, hofambtenaren en hoge magistraten hier hun huizen. In 1536 kwam keizer Karel de Vijfde op bezoek. Hij liet de losse voortuinen samenvoegen tot één brede laan, met vier rijen lindebomen. Bijna vijfhonderd jaar later heeft de plek waar je staat nog steeds die vorm.

In 1597 wilde prins Maurits er een gracht door laten graven, zoals in zoveel Hollandse straten. Dat is nooit gebeurd, waarschijnlijk omdat het Voorhout op een hoge zandrug ligt. In plaats van water kreeg je dus ruimte, en daarom past hier überhaupt een fair.

In de Gouden Eeuw bouwden de allerrijksten er paleizen. In de achttiende eeuw werd de straat grotendeels herbouwd; dat zijn de sierlijke gevels die je nu ziet. Nummer 74 was een koninklijk paleis en is nu het Escher Museum. De Kloosterkerk aan het eind begon als veertiende-eeuwse kloosterkerk en was na de Reformatie een tijd een kanongieterij.

Let nog op één traditie: elke december wordt op het Voorhout, voor het Escher Museum, een kerstboom uit Zweden ontstoken, met een Luciakoor. Lucia, op dertien december, is het Zweedse lichtfeest in de donkerste weken van het jaar.

Je loopt door de oudste stad van Zuid-Holland. In 1220 kreeg Dordrecht stadsrechten van graaf Willem de Eerste, en eeuwenlang was het een van de rijkste plaatsen van de Lage Landen.

Dat komt door het water om je heen. Dordrecht ligt waar grote rivieren samenkomen: de Oude Maas, de Merwede, de Dordtsche Kil. In 1299 kreeg de stad het stapelrecht. Wijn, hout en graan die over deze rivieren werden vervoerd, moesten hier eerst stoppen en te koop worden aangeboden. Handelaren hadden geen keus. Dordrecht werd rijk.

De grote toren die je ziet, is de Grote Kerk, gebouwd tussen 1285 en 1470. Hij is vijfenzestig meter hoog en het carillon telt zevenenzestig klokken.

Het water bracht ook rampspoed. In de nacht van achttien november 1421 braken bij de Sint-Elisabethsvloed de dijken door en werd Dordrecht een eiland, wat het nog steeds is. Het oude verhaal spreekt van tienduizend verdronkenen. Recent onderzoek komt op minder dan tweehonderd, maar het landschap was voorgoed veranderd.

En in 1572 kwamen in een voormalig klooster hier, Het Hof, afgevaardigden van de opstandige steden in het geheim bijeen. Ze wezen de Spaanse koning af en erkenden Willem van Oranje als leider van de opstand. Het was de eerste stap naar een onafhankelijke Nederlandse staat. Wie hier in december tussen de lichtjes en de kramen loopt, loopt dus waar Nederland begon.

Het water onder deze markt is de Rijn. Niet een gracht die naar de Rijn is vernoemd, maar de rivier zelf: wat er over is van zijn oudste loop naar zee.

Tweeduizend jaar geleden was deze tak, nu de Oude Rijn, de belangrijkste benedenloop van de Rijn. Hij was ook de noordgrens van het Romeinse Rijk. De Romeinen bouwden een keten van forten langs de oevers, en een daarvan, Matilo, lag net stroomopwaarts van hier, in het huidige Leiderdorp. Aan de overkant lag het onoverwonnen noorden.

In de loop der eeuwen slibde de rivier dicht en verloor ze haar kracht, en de Hollanders temden haar met dijken, sluizen en vanaf 1408 met windmolens om het water weg te malen. In Leiden splitst ze zich. De Nieuwe Rijn takt af en komt in het centrum weer samen met de andere arm. Op die tak drijft deze markt.

Zoek de overdekte brug, de Koornbrug. Er ligt al een brug sinds de vijftiende eeuw. De eerste steen van de huidige werd gelegd op vijftien december 1642, dus het is deze maand zijn verjaardag. In 1824 kreeg hij zijn twee klassieke overkappingen, zodat graanhandelaren hun koren op de brug konden verkopen zonder dat het nat werd.

Je winkelt dus op water waar Romeinse soldaten de wacht hielden en graanhandelaren afdongen, in een stad die al op de Rijn handelt zolang ze bestaat.

Het Museumplein begon als een leeg stuk grond achter een bouwplaats. Die bouwplaats was het Rijksmuseum, in 1883 nog lang niet af.

Die zomer, van mei tot oktober, gebruikte Amsterdam de lege grond voor een internationale tentoonstelling, met paviljoens van achtentwintig landen. Er kwamen meer dan een miljoen bezoekers. Het hoofdgebouw leek een Moors paleis met twee grote torens, maar was gemaakt van hout, gips en beschilderd doek dat voor marmer moest doorgaan. Na afloop ging alles weer plat.

Toch veranderde de tentoonstelling de stad. Voor de bezoekers werden hotels gebouwd of uitgebreid, zoals het Krasnapolsky, waarvan de wintertuin elektrisch licht had, toen nog een wonder. Het toegangshek van het Vondelpark is een overblijfsel van de tentoonstelling. En een Amsterdamse brouwerij won er een medaille die nog steeds op haar etiketten staat.

In 1885, toen het Rijksmuseum klaar was, werd het stratenplan van het plein aangelegd naar een ontwerp van de architect, Pierre Cuypers. Eromheen kwamen de musea en het Concertgebouw die dit tot het culturele hart van Amsterdam maken. Het plein zoals je het nu ziet, is in 1999 opnieuw ingericht. De grote rode I amsterdam-letters, door iedereen gefotografeerd, werden in december 2018 weggehaald.

In de winter wordt de lange vijver een ijsbaan, en ernaast staat het kerstdorp. In zekere zin doet het plein dus weer waarvoor het ooit eerst werd gebruikt: een tijdelijke show, een paar weken lang, voor bezoekers van over de hele wereld.

Je staat in een van de grootste evenementenhallen van het land, en de naam is een fiets.

In 1893 begon de Nederlandse fietsindustrie tentoonstellingen te organiseren om de nieuwste modellen te laten zien. De organisatie heette de R.I., van Rijwiel-Industrie. In 1900 moest er een nieuwe uitvinding bij, en kwam er een A bij, van Automobiel. Rijwiel en Automobiel Industrie: de RAI.

De fietsen en auto's zijn allang verder getrokken, maar de naam bleef. Vandaag heeft de RAI elf tentoonstellingshallen met samen zo'n zevenentachtigduizend vierkante meter, en in de winter wordt een deel daarvan Winter Paradise.

Dus terwijl je in een attractie zit, op de ijsbaan staat of in de rij voor iets warms: het begon allemaal met een paar Nederlandse fabrikanten die trots hun fietsen op een rij zetten. In een land met meer fietsen dan mensen klopt dat precies.

Dit kasteel ziet er middeleeuws uit, en voor een deel is het dat ook. Maar het meeste wat je ziet, is iets meer dan een eeuw geleden gebouwd, met Rothschild-geld, door dezelfde architect als het Rijksmuseum.

Er staat hier al een kasteel sinds minstens 1391. In 1440 kwam het bij de familie Van Zuylen, in 1482 werd het platgebrand, en nadat de laatste eigenaar in 1641 kinderloos stierf, verviel het langzaam. Twee eeuwen lang was het een romantische ruïne.

In 1887 trouwde erfgenaam Etienne van Zuylen met barones Hélène de Rothschild, uit de bankiersfamilie. Drie jaar later erfde hij de ruïne, en met het geld van haar familie besloot het paar het kasteel te herbouwen. Ze namen Pierre Cuypers in de arm, en in 1892 begon het werk. Achter de middeleeuwse buitenkant was het heel modern: elektrisch licht van een eigen generator en centrale stoomverwarming.

Het bleef niet bij de muren. Het oude dorp Haarzuilens stond het nieuwe park in de weg, dus werd het afgebroken, op de kerk na, en een kilometer verderop opnieuw opgebouwd in sprookjesachtige middeleeuwse stijl. Van Zuylen bestelde zevenduizend volgroeide bomen voor het park. Om ze door de straten van Utrecht te krijgen, kocht hij een huis dat in de weg stond en liet het slopen.

In de Tweede Wereldoorlog hield rentmeester Hendrik de Greef het kasteel uit Duitse handen. Sinds 2000 zorgt een stichting ervoor. Deze kerstfair speelt zich dus af in een droom van de middeleeuwen, gebouwd in het tijdperk van de elektriciteit.

Vanavond wordt Heusden verlicht door kaarsen en vuren. Dat past bij deze plek, want deze hele vestingstad is ooit herbouwd door naar een oude afbeelding te kijken.

Heusden groeide rond een kasteel aan de Maas en kreeg in 1318 stadsrechten. Tijdens de opstand tegen Spanje, tussen 1579 en 1597, werd het een echte vesting, met grachten, bastions, wallen en ravelijnen, om de rivier te beheersen.

Toen kwamen de rampen. In juli 1680 sloeg de bliksem in de grote toren van het kasteel, waar buskruit lag opgeslagen. Ongeveer zestigduizend pond ontplofte, en het kasteel was weg. In de negentiende eeuw raakten de oude verdedigingswerken in verval en werden ze gesloopt.

De zwaarste nacht kwam in november 1944. Met het front aan de Maas bliezen Duitse troepen de toren van het stadhuis op. Hij stortte in op de kelders, waar inwoners schuilden, en 134 mensen kwamen om. Enkele uren later werd de stad bevrijd. Sta even bij hen stil als je langs het stadhuis komt.

Wat je nu ziet, is het resultaat van een bijzonder besluit. Vanaf 1968 herbouwde de stad haar vestingwerken, met een kaart van Joan Blaeu uit 1649 als leidraad. De restauratie won in 1980 een Europese prijs. In 1987 werden de contouren van het kasteel hersteld.

De wallen om je heen zijn dus tegelijk heel oud en vrij nieuw: een zeventiende-eeuwse vesting, zorgvuldig nagetekend van een zeventiende-eeuwse kaart, gloeiend in kaarslicht.

Waarom doet een Brabants dorp alsof het Victoriaans Londen is? Omdat in 2004 een groep ondernemers uit Drunen om tafel ging met de vraag wat ze samen met kerst konden doen.

Hun antwoord was Charles Dickens. Sindsdien verandert het centrum van Drunen elke december in een decor uit zijn boeken, met schoorsteenvegers, dames in hoepelrokken, straatjochies, kerstzangers en natuurlijk een paar heren die liever hadden dat niemand kerst vierde.

Het draait bijna helemaal op vrijwilligers. Zo'n honderd figuranten doen mee, en voor elke editie krijgen ze les in hoe mensen in de Victoriaanse tijd liepen, praatten en zich gedroegen. Voor de pandemie kwamen er zo'n veertigduizend bezoekers per jaar, en de toegang is gratis.

Let op Ebenezer Scrooge, de vrek uit A Christmas Carol, die smaalt op kerst tot drie geesten hem van gedachten doen veranderen. In Drunen wordt hij al jaren gespeeld door dezelfde inwoner, Hans Walters, die ook tekeningen en prenten maakt geïnspireerd op Dickens.

Een tip: loop er niet alleen doorheen. Blijf staan, praat met de personages en vraag naar hun leven. Ze blijven in hun rol, en dat is de helft van de pret.

De Brabanthallen zijn ouder dan ze eruitzien. Ze werden in 1931 gebouwd, naar een ontwerp van architect Piet van Kessel, aan de rand van 's-Hertogenbosch, de stad die hier iedereen gewoon Den Bosch noemt.

Al bijna een eeuw zijn de hallen het decor van beurzen, tentoonstellingen, concerten en grote bijeenkomsten. In 2004 werden ze gerenoveerd en in 2017 uitgebreid, en vandaag zijn ze de op twee na grootste evenementenlocatie van Nederland, na de RAI in Amsterdam en de Jaarbeurs in Utrecht.

In de kerstvakantie wordt de ruimte Winterland: een overdekte winterwereld waar het weer buiten er niet toe doet. Handig in een Nederlandse december, die vaker nat is dan wit.

Heb je tijd voor of na je bezoek, dan is het oude centrum van Den Bosch vlakbij. Zoek de grote Sint-Janskathedraal op en probeer de plaatselijke specialiteit, de Bossche bol: een bal soezendeeg gevuld met slagroom en gedoopt in chocola. Hij is zo groot als een vuist, en niet bedoeld om netjes te eten.

In deze hal werden ooit spullen gemaakt voor de hele wereld. Dat gebeurt nog steeds, alleen op kleinere schaal.

Je staat in het Klokgebouw, midden op Strijp-S. In 1916 bouwde Philips hier zijn eerste fabriek, een glasfabriek voor gloeilampen. Vanaf 1928 groeide het complex snel, en het Klokgebouw hoorde bij die groei. Hier werd Philite gemaakt, de Philips-naam voor bakeliet, het vroege plastic voor radiokasten en telefoons. Ook radio's werden hier in elkaar gezet.

Het grootste deel van de twintigste eeuw was Strijp-S een gesloten stad binnen de stad. In de jaren zeventig kwamen hier elke dag zo'n tienduizend mensen werken, en wie niet bij Philips werkte, kwam er niet in. Eindhoven is rond dit bedrijf gegroeid.

Toen vertrok Philips, langzaam. In 2002 kochten de gemeente en een ontwikkelaar het terrein, en in de jaren daarna gingen de fabrieken open en werden ze woningen, ateliers, winkels en evenementenruimtes. Het Klokgebouw is nu een rijksmonument.

De kramen om je heen, lokale ontwerpers, makers, kleine voedselproducenten, staan dus in een gebouw waar producten ooit bij duizenden van de band kwamen. Woon je in of rond Eindhoven, dan is de kans groot dat iemand in jouw straat een opa of oma had die hier inklokte.

Het kasteel naast deze markt is een van de best bewaarde waterburchten van Nederland, en het is van de Helmonders omdat drie vrouwen het aan hen gaven.

De bouw begon rond 1325, ter vervanging van een oudere burcht een paar honderd meter westelijker. Oorspronkelijk had het twee ringen grachten. Alleen de binnenste is over, het water dat je nu rond de muren ziet. Zes eeuwen lang ging het kasteel over van adellijke familie naar adellijke familie: de Van Berlaers, vanaf 1433 de Van Cortenbachs, de Arbergs, en in 1781 muntmeester Carel Frederik Wesselman. In 1549 richtte een brand zware schade aan in de westvleugel en de daken, maar het kasteel bleef staan.

In 1921 droegen de weduwe van de laatste heer van Helmond en haar twee dochters het kasteel over aan de gemeente, op één voorwaarde: het moest een openbare bestemming krijgen. In 1923, na een grote verbouwing, werd het het stadhuis van Helmond. Tientallen jaren kwamen mensen hier om een geboorte aan te geven of te trouwen.

Toen de gemeente in de jaren zeventig te groot werd, verhuisde het bestuur, en in 1982 werd het kasteel Museum Helmond.

Kijk dus, terwijl je langs de kramen op de Markt loopt, even over de gracht. Dat kasteel is niet veroverd en niet verkocht. Het is weggegeven, zodat iedereen naar binnen kan.

Ruim achthonderd jaar lang was dit stadje een eigen land, en het werd bestuurd door vrouwen.

Rond het jaar 975 stichtte de bisschop van Utrecht, Ansfried, hier een klooster, op drassige grond bij een oude Romeinse weg. In de loop der tijd werd het iets bijzonders: een wereldlijk stift van adellijke vrouwen, geleid door een vorstin-abdis, met een kapittel van hooguit twintig dames uit de hoogste adel. Zij bestuurden een piepklein soeverein staatje binnen het Heilige Roomse Rijk, met eigen rechtspraak en zelfs eigen munten. Drieëndertig vorstin-abdissen regeerden na elkaar.

De grote witte kerk in het midden was hun abdijkerk. De oudste delen gaan terug tot de tiende eeuw; binnen is alles barok.

Het eindigde met de Fransen. Hun legers kwamen in de winter van 1794, en in 1797 werden de abdij en het staatje opgeheven. De adellijke dames vertrokken.

En daar komt het wit vandaan. De Fransen voerden een belasting in op het aantal ramen van je huis. Armere families metselden ramen dicht om minder te betalen, en kalkten daarna hun huizen wit om het lapwerk te verbergen. Wat begon als het verstoppen van armoede, werd het beeld waar Thorn beroemd om is.

Dus terwijl je over de keien tussen de kramen loopt: elke witte muur is een klein stukje van dat verhaal.

Middachten ziet er rustig en sierlijk uit, zo in zijn gracht. Het is met opzet zo gebouwd, nadat het vorige kasteel door een terugtrekkend leger was verwoest.

Er staat hier al een kasteel sinds minstens 1190, toen het toebehoorde aan ene Jacobus de Mithdac, van wie de naam komt. Eeuwenlang was het een versterkt huis aan de rand van de Veluwe.

Toen kwam de oorlog van 1672 en 1673. Toen de Fransen werden teruggedreven, nadat stadhouder Willem de Derde Bonn had ingenomen, verwoestten hun troepen op de terugweg het kasteel.

De nieuwe eigenaren, Godard van Ginkel en zijn vrouw Ursula van Raesfelt, lieten het tussen 1693 en 1698 herbouwen. Ze wilden dat het leek op het modernste huis van dat moment: Het Loo, het nieuwe paleis van Willem de Derde, een eindje verderop bij Apeldoorn. De architecten Jacobus Roman en Steven Vennecool gaven ze precies dat.

Ook de tuinen volgden de mode: eerst een formele tuin naar voorbeeld van Versailles, eind achttiende eeuw een Engels landschapspark, en rond 1900 een gedeeltelijke terugkeer naar de oorspronkelijke stijl, ontworpen door tuinarchitect Hugo Poortman voor de familie Bentinck.

Middachten is nu een rijksmonument en hoort bij de top honderd van het Nederlandse erfgoed. Met kerst gaan de deuren open, en zie je de binnenkant van een huis dat ruim driehonderd jaar geleden werd gebouwd om indruk te maken.

Op dit plein wordt al zo'n duizend jaar gekocht en verkocht. De Grote Markt is de plek van de week- en jaarmarkten van Groningen sinds de stad nog een dorp was dat Cruoninga heette.

De toren die over je waakt, is de Martinitoren, en die kijkt al ruim vijfhonderd jaar op dit plein neer. Het stadhuis met zijn klassieke zuilen verving in 1810 een middeleeuws stenen stadhuis.

Niet alles is zo oud als het lijkt. In april 1945, tijdens de strijd om de bevrijding van de stad, werden grote delen van de noord-, oost- en westkant van het plein verwoest. Na de oorlog werden ze stukje bij beetje herbouwd, en sindsdien is het plein nog een paar keer veranderd. Pas in 2021 verdwenen de bussen.

Nu staat er een paar dagen iets uit het hoge noorden: een Zweedse kerstmarkt. In Zweden begint het seizoen echt met Lucia, op dertien december, de naamdag van Sint-Lucia. Het komt voort uit een oud midwinterfeest van het licht. Een meisje in een witte jurk draagt een kroon van kaarsen en leidt een stoet zangers door het donker.

Dat past bij deze plek. In het donkerste deel van het jaar loopt een marktplein van duizend jaar oud vol met kaarsen, warme drankjes en mensen. Sommige tradities reizen goed.

Wezup is piepklein. Er wonen zo'n honderdzeventig mensen, bijna precies evenveel als in 1840. Toch komen er elke december duizenden bezoekers, omdat het hele dorp zijn schuren openzet.

De naam duikt voor het eerst op in 1284, als Wesepe, wat zoiets betekent als "beek door het weiland." Het is een klassiek Drents esdorp: een boerendorp rond een brink, met de boerderijen dicht bij elkaar en de akkers, de essen, eromheen.

Eeuwenlang regelden de boeren hier hun eigen zaken. Vanaf 1488 was Wezup een boermarke, een zelfbesturende gemeenschap waarin de boeren samen besloten hoe ze de gemeenschappelijke grond, de weide en het werk verdeelden. Heel Drents: praktisch, samen, en zonder veel poespas.

De kerstmarkt werkt in dezelfde geest. Een klein comité uit het dorp organiseert hem, en de kramen staan niet op een plein maar in de oude schuren en stallen van de boerderijen. Je loopt van de ene schuur naar de andere, en sommige bezoekers komen vanaf de parkeerplaats met een overdekte huifkar achter de trekker.

Kijk dus even om je heen terwijl je winkelt. De balken boven je hoofd hebben generaties lang hooi en vee beschut. Eén weekend per jaar beschutten ze kerst.

Het is hier veertien graden, en in juli is het hier ook veertien graden. Dat is het eerste wat je over de Gemeentegrot moet weten. Je staat niet in een natuurlijke grot. Je staat in een groeve.

De zachte gele steen om je heen is mergel, en mensen hakken die al zo'n tweeduizend jaar uit deze heuvel. De Romeinen begonnen ermee. Elke kerk en elke boerderij in dit dal is gebouwd van blokken die uit gangen als deze kwamen. Eeuw na eeuw ging het hakken door, tot de heuvel onder Valkenburg een doolhof was dat nooit helemaal in kaart is gebracht.

En er gebeurde hier meer dan steen hakken. Kijk naar de wanden. Honderden jaren lang zijn ze beschilderd en bekrast: heiligen, wapens, namen, jaartallen. In september 1944, toen de strijd Zuid-Limburg bereikte, kwam de hele stad hier naar beneden. Honderden mensen woonden ongeveer een week in de Gemeentegrot terwijl boven de granaten vielen. In alle grotten rond Valkenburg samen zaten zo'n vijfduizend mensen onder de grond. Toen de Amerikanen kwamen, richtten ze hier een veldhospitaal in, en de soldaten krasten hun eigen namen in de mergel. Eén van hen tekende een portret van president Roosevelt. Het zit er nog.

Toen Valkenburg een kerstmarkt wilde, was de vraag dus nooit wáár. De stad had al de sfeervolste ruimte van Nederland: droog, stil en altijd veertien graden. De kramen gingen erin, de lichtjes gingen aan, en dit werd de bekendste kerstmarkt van het land.

Eén ding om naar te kijken: laat je ogen tijdens het lopen op ooghoogte langs de wand gaan. Tussen de kerstverlichting vind je de oude handtekeningen. Sommige zijn ouder dan Nederland zelf.

Eén keer de reis waard. Er is geen andere kerstmarkt in Europa in een grot, en dat is reden genoeg. Boek je tijdslot online, ga doordeweeks als het kan, en sla de vijfentwintigste over: de grotten zijn dicht op eerste kerstdag. Met een kinderwagen of rolstoel is deze, de Gemeentegrot, de makkelijkste van de twee.

Ga midden op het Vrijthof staan en draai één keer rond. Twee kerken. De grote romaanse is de Sint-Servaasbasiliek. De slanke rode toren ernaast is van de Sint-Jan. Twee kerken op één plein, bijna tegen elkaar aan, gebouwd door mensen die het niet met elkaar eens waren. Dat is Maastricht in één beeld.

Dit plein is ouder dan de straten van de stad. In de late Romeinse tijd was het een begraafplaats. Toen archeologen hier in 1969 groeven, vóór de parkeergarage, vonden ze de graven uit de vroege middeleeuwen. In 2003 groeven ze aan de noordkant en vonden dertien lagen van de Via Belgica, de Romeinse weg van de kust naar Keulen, boven op elkaar.

De naam Vrijthof staat voor het eerst op papier in 1223, toen de keizer de grond aan de kanunniken van Sint-Servaas gaf. Eeuwenlang was dit het podium van de stad, en niet altijd een vriendelijk podium. Een opstandige burgemeester van Luik werd hier in 1408 onthoofd. Vijftien wederdopers werden hier in 1535 verbrand. Onder de Fransen heette het Place des Armes, een exercitieterrein.

En elke zeven jaar, nog steeds, eindigt de Heiligdomsvaart op dit plein, met tienduizenden mensen. In de zomer speelt André Rieu hier voor een plein vol stoelen. In de winter wordt het dit: een ijsbaan, een reuzenrad, rijen houten chalets, en een van de weinige Nederlandse kerstmarkten die op eerste kerstdag open is.

Eén ding om naar te kijken: café In den Ouden Vogelstruys op de hoek. Het opende in 1730 en noemt zich het oudste café van de stad. De glühwein daar wordt geschonken met driehonderd jaar oefening.

Vanaf de grond ziet Bourtange eruit als een mooi dorp: een kerk, een molen, bakstenen huizen rond een pleintje. Vanuit de lucht is het een ster. Vijf punten, twee ringen water, en één weg naar binnen. Niets aan deze plek is toeval.

In de jaren 1580 vochten de Nederlanden tegen Spanje, en de stad Groningen was in Spaanse handen. Er liep precies één weg door het veen tussen Groningen en Duitsland, over een zandrug die Bourtange heette. Willem van Oranje liet daar een fort bouwen. Het was klaar in 1593, en het moeras deed de helft van het werk: een leger kon alleen over die ene weg komen, recht de kanonnen in.

De Spanjaarden probeerden het, kort na de bouw, en faalden. In 1672, het Rampjaar, kwam de bisschop van Münster met een leger en eiste overgave. De commandant, kapitein Protts, weigerde. De frontale aanval brak op de wallen en het veen. Het fort is nooit ingenomen.

Daarna trokken de oorlogen verder, het veen werd ontgonnen, en de ster deed er niet meer toe. In 1851 gaf het leger het op en werd het een gewoon dorp. De wallen werden omgeploegd, de grachten slibden dicht, en een eeuw lang was Bourtange gewoon een plek aan het einde van de weg.

In 1960 nam de gemeente een ongewoon besluit: het hele fort herbouwen zoals het er rond 1740 uitzag, als een museum waarin je kunt wonen. De ster waar je nu in staat is dus tegelijk vierhonderd jaar oud en zestig jaar oud.

Eén ding om naar te kijken: klim voor je weggaat de wal achter de kramen op en kijk over het water. In december, in de schemering, zie je wat de Spaanse soldaten zagen. Er is nog steeds maar één weg naar binnen.

Elke december, één weekend lang, zetten negenhonderdvijftig mensen in Deventer een hoge hoed of een kapje op en houden op Nederlands te zijn. Scrooge loopt door het Bergkwartier. Oliver Twist bedelt in de Walstraat. Koren versperren de steegjes. En meer dan zestigduizend bezoekers schuifelen erdoorheen in een rij die de organisatie nu met tijdsloten regelt, omdat hij vroeger uren lang was.

Het begon met de vrouw van een winkelier. In 1991 had Emmy Strik een idee voor de Walstraat, de straat waar zij en haar man Jan hun winkel hadden: kleed de straat één weekend aan als Victoriaans Londen, in de geest van Charles Dickens. Ze ging ermee naar de gemeente. De gemeente had geen interesse. Dus deden zij en Jan het zelf, in hun eigen straat, met de buren.

Dat was de eerste editie. Dit is de vierendertigste. Het festijn is allang uit de Walstraat gegroeid, het hele Bergkwartier in, de oudste wijk van Deventer, met scheve middeleeuwse huizen die geen decor nodig hebben. De figuranten zijn vrijwilligers, velen spelen al tientallen jaren dezelfde rol, en er is een wachtlijst om mee te doen.

Waarom werkt het hier? Omdat Deventer in hart en nieren al een negentiende-eeuwse stad is: een Hanzestad die rijk werd, stil werd, en haar gebouwen hield. Voeg gaslantaarns, kastanjes en een fanfare toe, en de illusie kost bijna niets.

Eén ding om naar te kijken: het Charles Dickens Kabinet in de Walstraat, de straat waar het allemaal begon. En wil je de rij vermijden, kom dan vroeg, op zaterdag, en ga naar binnen via de Keizerstraat, de enige ingang.

Honderden kramen vullen drie dagen lang de binnenstad van Haarlem, en allemaal leiden ze terug naar dit plein. De Grote Markt is al achthonderd jaar het hart van de stad, en bijna alles om je heen heeft een verhaal.

Begin bij het stadhuis aan de westkant. Het begon in de twaalfde eeuw als paleis van de graven van Holland, en er zitten nog balken uit de dertiende eeuw in. Ertegenover staat de kerk: de Grote of Sint-Bavokerk, af in het begin van de zestiende eeuw, met een cederhouten gewelf uit 1538. Binnen staat het Müller-orgel, gebouwd tussen 1735 en 1738. Toen het klaar was, was het het grootste orgel ter wereld. Händel speelde erop. Mendelssohn speelde erop. En in 1766 speelde een jongen van tien erop, op tournee door Europa: Wolfgang Amadeus Mozart.

Boven in de toren hangen twee kleine klokken, de Damiaatjes. De legende zegt dat Haarlemse ridders ze uit Egypte meebrachten tijdens de kruistochten. In werkelijkheid schonk een klokkengieter uit Aalst ze in 1562 aan de bisschop. Hoe dan ook: eeuwenlang luidden ze elke avond van negen tot half tien, het teken dat de stadspoorten dichtgingen. Hoor je vanavond om negen uur klokken, dan weet je wat ze betekenen.

Naast de kerk staat de Vleeshal, gebouwd in 1603 en veel te deftig voor de verkoop van vlees, wat precies de bedoeling was. En midden op het plein staat Laurens Janszoon Coster, de drukker van wie Haarlem volhoudt dat hij de boekdrukkunst vóór Gutenberg uitvond. Het beeld staat er sinds 1856. De discussie loopt nog.

Eén ding om naar te kijken: loop op zondagmiddag, als het plein schouder aan schouder staat, de kerk in. Het is er stil, het is er warm, en het orgel staat er gewoon.

Die bal gefrituurd deeg met poedersuiker is een oliebol, en Nederlanders zullen je vertellen dat het strikt genomen oudejaarsavond-eten is. Dat vertellen ze je terwijl ze er in november een eten op een kerstmarkt. Bestel hem warm, vraag om extra suiker, en met krenten is het de klassieke versie. Eén oliebol is een tussendoortje. Drie is een maaltijd. Vijf is een besluit dat je met je huisarts bespreekt.

Warme rode wijn met kaneel, kruidnagel en sinaasappel. In Duitsland heet het Glühwein en krijg je een mok met statiegeld. In Nederland is de oude naam bisschopswijn, omdat het op de feestdag van Sinterklaas werd gedronken, en meestal gaat het in een papieren beker voor een euro of twee minder dan over de grens. Zelfde drank. Minder ceremonie. Biedt de kraam er een scheut rum of amaretto bij aan, dan heet dat een Schuss, en zo komen de Duitsers december door.